Çekle İlgili Karşılıksızdır İşlemi Yapılmasına Sebebiyet Verme Suçu Nedir?

Çekle ilgili karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme suçu, kanuni ibraz süresi içinde bankaya sunulan çekin bedelini hesapta bulundurmayarak çekin arkasına “karşılıksızdır” şerhi düşülmesine yol açmaktır. 

5941 sayılı Çek Kanunu’nun 5. maddesinde düzenlenen bu suçun karşılığı; her çek için 1.500 güne kadar adli para cezası ile çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağıdır. Para cezası, çekin karşılıksız kalan miktarından daha düşük olamaz ve ödenmezse doğrudan hapis cezasına çevrilir.

Bu rehberde suçun şartlarını, ibraz sürelerini, kimlerin fail olabileceğini, şikâyet hakkını ve süresini, hangi mahkemenin görevli olduğunu, cezanın sonuçlarını ve cezadan kurtulmanın yollarını sırayla ele alıyoruz.

Suçun Oluşması İçin Hangi Şartlar Gerçekleşmelidir?

Suçun oluşması, üç şartın bir arada bulunmasına bağlıdır. Bu şartlardan biri eksikse fail hakkında beraat kararı verilir:

• Usulüne uygun çek: Senet, Türk Ticaret Kanunu m. 780’deki zorunlu unsurları (çek kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme emri, muhatap banka, düzenleme yeri ve tarihi, imza, seri numarası) taşımalıdır.
• Süresinde ibraz: Çek, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde muhatap bankaya sunulmalıdır.
• Karşılıksızdır işlemi: Banka, hesapta yeterli para bulunmadığı için çekin arkasına kısmen veya tamamen “karşılıksızdır” şerhi düşmelidir.

Önemli bir ayrım şudur: Banka “imza tutmuyor” veya “ödemeden men kararı var” gibi gerekçelerle karşılıksızdır işlemi yapmazsa, suçun unsuru oluşmaz. Bankanın çek üzerinde imza incelemesi yapma yetkisi yoktur; hesapta para varsa ödemeli, yoksa karşılıksızdır işlemi yapmalıdır. İşlemi hukuka aykırı şekilde yapmayan banka görevlisi, Çek Kanunu m. 7/4 gereği şikâyet üzerine 1 yıla kadar hapis cezasıyla karşılaşır.

Çek Hangi Sürede Bankaya İbraz Edilmelidir?

İbraz süresi, çekin düzenlendiği yer ile ödeneceği yerin aynı olup olmamasına göre değişir. Süre, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar; son gün resmi tatil veya hafta sonuna denk gelirse sonraki ilk iş günü esas alınır.

Çekin Ödeneceği Yer	İbraz Süresi
Düzenlendiği yerle aynı yerde ödenecekse	10 gün
Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse	1 ay
Farklı ülkelerde, ancak aynı kıtada ödenecekse	1 ay
Ayrı kıtalarda ödenecekse	3 ay

Çek, bu süre içinde ibraz edilmezse kambiyo senedi vasfını yitirir ve alacaklı çeke özgü takip yollarından yararlanamaz. Ayrıca ileri tarihli bir çek, üzerindeki düzenleme tarihinden önce bankaya ibraz edilip karşılıksız çıkarsa suçun unsurları oluşmaz.

Bu Suçun Faili Kimler Olabilir?

Suçun faili, çekin karşılığını bankada bulundurmakla yükümlü olan kişidir; herkes bu suçun faili olamaz, bu yönüyle özgü bir suçtur. Fail her zaman bir gerçek kişidir:

• Çek hesabı gerçek kişiye aitse fail, hesap sahibinin kendisidir. Gerçek kişi, çek düzenlemek için başkasını vekil tayin etse dahi cezai sorumluluk yine kendisine aittir.
• Çek hesabı tüzel kişiye aitse fail, mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesidir. Böyle bir görevlendirme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler sorumlu olur.

Tüzel kişilerde sorumluluk, çeki keşide edildiği ana göre değil, çekin bankaya ibraz edilip karşılıksız çıktığı andaki yetkiliye göre belirlenir. Bu nedenle hisse veya yöneticilik el değiştirmişse, çekin karşılıksız çıktığı gün şirketi temsil eden kişi sanık olur. Ancak yönetim kurulu üyeliği usulüne uygun sona ermesine rağmen bu durum ticaret sicilinde tescil ve ilan edilmemişse, fiilen şirket adına hareket etmeye devam eden yönetici, diğer yöneticilerle birlikte sorumlu tutulabilir.

Mahkeme Hangi Cezalara ve Yasaklara Hükmeder?

Mahkeme, iki temel yaptırıma birlikte hükmeder. Aşağıdaki tablo suçun şartlarını ve yasal sonuçlarını bir arada özetler:

Konu	Açıklama
Adli para cezası	Her çek için 1.500 güne kadar; ancak çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz
Çek düzenleme ve hesap açma yasağı	Yargılama sırasında resen (koruma tedbiri), hükümle birlikte güvenlik tedbiri olarak verilir
Yasağın kapsamı	Gerçek kişi fail; tüzel kişi; tüzel kişi adına çek keşide edenler; sermaye şirketlerinde yönetim organı ve tescilli yetkililer
Yönetim yasağı	Yasaklılar, süre boyunca sermaye şirketlerinin yönetim organlarında görev alamaz

Örneğin 30.000 TL’lik çekin tamamı karşılıksız çıkmışsa, mahkeme belirlediği gün cezası bu tutarın altında kalıyorsa dahi adli para cezasını karşılıksız kalan 30.000 TL’ye tamamlar. Bu suçta ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) uygulanmaz. Yasak, cezanın infazından itibaren üç yıl ve her halde yasağın konulmasından itibaren on yıl geçtikten sonra mahkemeden kaldırılabilir.

Şikâyet Hakkı Kime Aittir?

Karşılıksız çek suçu şikâyete bağlıdır ve şikâyet hakkı çekin meşru hamiline, yani çeki hukuka uygun şekilde elinde bulunduran kişiye aittir. Yargıtay’ın yerleşik uygulamasına göre bu hak iki gruba tanınır:

• Çeki tahsil amacıyla bankaya ibraz eden hamil,
• Karşılıksızdır işleminden sonra çeki elinde bulunduran ve aynı zamanda işlem öncesi dönemde geçerli ve meşru ciranta olan kişi.

Yani çeki bankaya ibraz eden hamile ödeme yapıp çeki geri alan önceki ciranta da yetkili hamil sayılır ve şikâyet edebilir. Buna karşılık, çeki devrederek elinden çıkaran ve yeniden hamil sıfatı kazanmayan cirantaların şikâyet hakkı bulunmaz.

Şikâyet Süresi Ne Zaman Başlar?

Şikâyet süresi, İcra ve İflas Kanunu m. 347 gereği fiilin öğrenildiği tarihten itibaren 3 ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıldır. Bu süreler hak düşürücüdür ve kaçırıldığında şikâyet hakkı ortadan kalkar.

Sürenin başlangıcı, çekin nasıl ibraz edildiğine göre değişir:

• Çeki bizzat bankaya ibraz eden hamilde süre, ibraz günü başlar.
• Çeki takas yoluyla ibraz ettiren kişide süre, çekin karşılıksız çıktığını öğrendiği (çekin eline ulaştığı) gün başlar.
• Cirantalarda süre, çekin yetkili cirantaya teslim edildiği gün başlar.

Bu nedenle çeki önceki cirantadan geri alan kişi, teslim tarihini belgelemek için teslim–tesellüm tutanağı düzenlemeli ve dosyaya sunmalıdır; bu belge sürenin ispatı açısından belirleyicidir.

Davaya Hangi Mahkeme Bakar?

Bu suça bakmakla görevli mahkeme İcra Ceza Mahkemesidir. Şikâyetçi, aşağıdaki yerlerden birinde bulunan İcra Ceza Mahkemesine dilekçeyle başvurabilir:

• Çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği yer,
• Çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer,
• Hesap sahibinin yerleşim yeri,
• Şikâyetçinin yerleşim yeri.

Şikâyetçinin dilekçesi, İcra Ceza Mahkemesinde iddianame yerine geçer (İİK m. 351). Bu nedenle şikâyetçi, dilekçede gösterdiği delillerle bağlıdır; çek aslı, banka kayıtları ve ticaret sicil kayıtları gibi deliller dilekçeye mutlaka yazılmalıdır. Ayrıca şikâyetçi veya vekili, geçerli mazereti olmadan duruşmalara katılmazsa şikâyet hakkı düşer (İİK m. 349/6).

Adli Para Cezası Ödenmezse Ne Olur?

Adli para cezası ödenmezse sonuç, bu suça özgü ağır bir düzenlemeyle doğrudan hapis cezasıdır. Diğer suçlarda önce kamuya yararlı işte çalışma seçeneği sunulurken, Çek Kanunu m. 5/11 gereği karşılıksız çek suçunda bu aşama atlanır ve para cezası doğrudan hapse çevrilir.

Sürecin işleyişi şöyledir: Karar kesinleşince Cumhuriyet savcısı hükümlüye 30 gün içinde ödeme emri gönderir. Ödeme yapılmazsa ödenmeyen kısma karşılık gelen gün miktarınca hapis uygulanır. Tek hükümle çevrilen hapis 3 yılı, birden fazla hükümle çevrilen hapis toplamda 5 yılı geçemez. Hükümlü, yattığı günler dışındaki günlere karşılık gelen parayı öderse derhal salıverilir.

Burada kritik bir noktanın altını çizmek gerekir: Adli para cezasının Devlet Hazinesine ödenmesi, alacaklıya olan çek borcunu ortadan kaldırmaz. Ceza ödense dahi alacaklının çekten doğan alacak hakları devam eder.

Cezadan Kurtulmanın Yolları Nelerdir?

Bu suçta cezadan kurtulmanın iki temel yolu vardır ve her ikisi de alacaklının menfaatinin karşılanmasına dayanır:

• Borcun faiziyle ödenmesi (etkin pişmanlık): Karşılıksız kalan çek bedeli, ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte alacaklıya tamamen ödenirse; yargılama sürüyorsa dava düşer, karar kesinleşmişse hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır.
• Şikâyetten vazgeçme: Alacaklı şikâyetinden vazgeçerse, bu suçta hükmün kesinleşmesinden sonra dahi ilk derece mahkemesi hükmü tüm sonuçlarıyla ortadan kaldırır.

Bu iki yol dışında ceza ertelenemez, HAGB uygulanmaz ve uzlaşmaya gidilemez. Dolayısıyla pratikte kurtuluşun anahtarı, borcun ödenmesi ya da alacaklıyla anlaşarak şikâyetin geri alınmasıdır.

Karara İtiraz Hangi Sürede ve Nereye Yapılır?

Yargılama sırasında koruma tedbiri olarak verilen çek düzenleme ve hesap açma yasağına karşı, kararın tefhim veya tebliğinden itibaren 7 gün içinde itiraz edilebilir (İİK m. 353/1). İlk derece mahkemesinin verdiği nihai karara karşı ise yine 7 gün içinde istinaf yoluna başvurulur. Hükmedilen ceza adli para cezası olduğundan, bölge adliye mahkemesinin istinaf üzerine verdiği karar kesindir (CMK m. 286/2-e).

Suçta Zamanaşımı Süresi Ne Kadardır?

İcra ve İflas Kanunu’nda bu suça özel bir zamanaşımı öngörülmediğinden, Türk Ceza Kanunu’ndaki genel süreler uygulanır. Dava zamanaşımı 8 yıl (TCK m. 66/1-e), ceza zamanaşımı 10 yıldır (TCK m. 68/1-e). Süresinde açılan bir dava, kesici bir neden olmaksızın 8 yılda sonuçlandırılamazsa zamanaşımından düşme kararı verilir.

Sütşurup Hukuk Bu Süreçte Nasıl Destek Verir?

Sütşurup Hukuk, karşılıksız çek uyuşmazlıklarını şikâyet aşamasından infaza kadar bütüncül şekilde yönetir:

• Alacaklı tarafında: Süresinde ve delilleri eksiksiz içeren şikâyet dilekçesi hazırlanır, İcra Ceza Mahkemesinde takip yürütülür ve çek bedelinin faiziyle tahsili sağlanır.
• Borçlu/sanık tarafında: İbraz süresi, imza ve ödemeden men gibi unsurlar üzerinden savunma kurulur; etkin pişmanlık, taksitlendirme ve şikâyetten vazgeçme yollarıyla hapis riski en aza indirilir.

Kayseri ve çevresinde çekin ibraz edildiği yer, hesabın açıldığı şube ya da tarafların yerleşim yeri esas alınarak yetkili İcra Ceza Mahkemesinde süreç ivedilikle başlatılır. Doğru hukuki temele oturtulmuş dilekçe ve deliller, hem şikâyetin kabulünde hem de savunmada belirleyicidir.

Hukuki destek ve randevu için bize ulaşın: 0545 287 66 77

Hak Kaybı Yaşamamak İçin Yapmanız Gerekenler

• Çeki kanuni ibraz süresi içinde bankaya sunun; süreyi kaçırmak çeke özgü hakları ortadan kaldırır.
• Karşılıksızdır işleminden sonra çeki devraldıysanız teslim-tesellüm tutanağıyla teslim tarihini belgeleyin.
• 3 aylık ve 1 yıllık şikâyet sürelerini takvime işleyin; bu süreler hak düşürücüdür.
• Şikâyet dilekçesine çek aslı, banka kayıtları ve ticaret sicil kayıtlarını delil olarak mutlaka yazın.
• Sanıksanız, borcu faiziyle ödeme veya şikâyetten vazgeçme yollarını erken değerlendirin; bu suçta HAGB ve erteleme uygulanmaz.
• Yüksek tutarlı çeklerde süreci profesyonel hukuki destekle yürütün.